خیار چیست در حقوق

خیار در حقوق، یعنی حق یا اختیاری که قانون به یکی از طرفین قرارداد (یا هر دو) می دهد تا بتواند به صورت یک جانبه، معامله ای را که محکم و لازم بسته شده، فسخ کند. این اختیار به درد مواقعی می خورد که بنا به دلایلی خاص، یکی از طرفین معامله دچار ضرر شده یا شرایط توافق شده رعایت نشده است.

تا حالا شده یه معامله ای انجام بدی و بعدش احساس کنی که سرت کلاه رفته؟ یا شاید جنسی خریدی و دیدی اون چیزی که قولش رو بهت داده بودن نیست؟ توی این موقعیت هاست که مفهوم «خیار» مثل یه فرشته نجات میاد سراغت. دنیای قراردادها پر از تعهد و الزام هست، یعنی وقتی پای یه معامله ای رو امضا می کنی، به همین راحتی نمی تونی بزنی زیرش. اما قانون گذار، برای اینکه حق و حقوق آدم ها توی معامله ها ضایع نشه و عدالت برقرار باشه، یه سری «آپشن» یا بهتره بگیم «حق فسخ» به ما داده که بهشون می گیم خیار.

خیار مثل یه شمشیر دولبه می مونه؛ هم می تونه ازت محافظت کنه، هم اگه نشناسیش، ممکنه علیه خودت استفاده بشه. پس شناخت دقیقش برای هر کسی که با خرید و فروش، اجاره، یا هر نوع قراردادی سروکار داره، حیاتیه. توی این مقاله می خوایم دور هم جمع شیم و حسابی سر از کار این «خیار»ها دربیاریم. از تعریف ساده و خودمونیش بگیر تا اینکه چند مدل خیار داریم و هر کدوم کی و چطور به کار میان. پس اگه آماده ای که مثل یه وکیل کاربلد، از ریز و بم حقوق فسخ قرارداد سر دربیاری، با ما همراه باش!

بیا اول ببینیم خیار توی قانون دقیقا چیه؟ (تعریف و جایگاهش در حقوق ایران)

خب، قبل از اینکه بریم سراغ انواع خیار و دونه دونه بازشون کنیم، لازمه یه تعریف روشن و واضح از خود کلمه «خیار» توی ذهن مون داشته باشیم. این کلمه هم توی زبان روزمره یه معنی داره، هم توی ادبیات حقوقی یه بار معنایی خیلی خاص و مهم. پس بریم سراغش.

۱.۱. خیار به زبان خودمون: از لغت تا اصطلاح حقوقی

وقتی می گیم «خیار»، توی مکالمه های عادی ممکنه یاد اون سبزی سبز و خوشمزه ای بیفتیم که سالاد رو باهاش مزه دار می کنیم. اما توی دنیای حقوق، قضیه کاملاً فرق داره. «خیار» در لغت، یعنی «اختیار»، «اجازه» یا «قدرت تصمیم گیری». یعنی وقتی می گیم فلانی خیار داره، منظورمون اینه که دستش بازه برای انجام یا عدم انجام کاری.

اما توی اصطلاح حقوقی، داستان یه کمی عمیق تر می شه. اینجا «خیار» یعنی یه حق قانونی برای برهم زدن یک جانبه یک قرارداد. فرض کن یه معامله ای انجام دادی که طبق قانون باید بهش پایبند باشی و نمی تونی همین طوری ازش فرار کنی. حالا اگه شرایط خاصی پیش بیاد، قانون این قدرت رو بهت می ده که خودت تنهایی تصمیم بگیری و معامله رو فسخ کنی. این حق، هم می تونه به خاطر توافق قبلی خودت و طرف مقابل باشه، هم می تونه قانون خودش این حق رو بهت بده تا ضرر نکنی.

۱.۲. چرا اصلا خیار داریم؟ (فلسفه وجودی اش در قانون ما)

شاید بپرسی اصلاً چرا باید چنین حقی وجود داشته باشه؟ مگه نباید به قول و قرارمون پایبند باشیم؟ کاملاً درسته! اصل اول توی قراردادها، «اصل لزوم» هست. یعنی وقتی یه قراردادی می بندی، باید تا تهش بری و نمی تونی زیرش بزنی. اما قانون گذار ما، که خیلی هم آینده نگر و دقیق بوده، دیده که گاهی اوقات ممکنه توی این قول و قرارها، یه جای کار بلنگه و یکی از طرفین بی انصافی کنه یا یکی دچار ضرر بزرگی بشه. اینجاست که «خیار»ها به میدان میان.

مبانی وجودی خیارات رو می شه توی چندتا اصل مهم دید:

• حفظ عدالت و جلوگیری از ضرر: مهم ترین دلیل، برقراری عدالته. قانون نمی خواد کسی توی معامله ضرر ناروا ببینه. قاعده ای توی فقه و حقوق داریم به اسم «لاضرر» که می گه هیچ کس نباید به دیگری ضرر بزنه. خیارات همین قاعده رو عملی می کنن.
• حمایت از اراده واقعی: گاهی توی معامله ها، به خاطر بی اطلاعی، فریب، یا عیب و نقص، اون اراده واقعی که باید وجود داشته باشه، شکل نمی گیره. خیار کمک می کنه که اون اراده واقعی، حتی بعد از عقد هم بتونه حق خودش رو پس بگیره.
• انعطاف پذیری نظام حقوقی: قراردادها اگه خیلی خشک و غیرقابل تغییر باشن، ممکنه توی عمل خیلی مشکل ساز بشن. خیارات یه جورایی به سیستم حقوقی ما انعطاف می دن تا توی موقعیت های خاص، بشه یه راه چاره ای پیدا کرد.

۱.۳. خیار فقط برای قراردادهای «لازم» به دردمون می خوره (فرق لازم و جایز)

توی حقوق، قراردادها رو به دو دسته کلی تقسیم می کنیم: «عقود لازم» و «عقود جایز». بگذارید با یه مثال ساده توضیح بدم:

• عقود لازم: اینها همون قراردادهای «محکم» هستن. یعنی وقتی امضاشون می کنی، به این راحتی ها نمی تونی فسخشون کنی. مثل چی؟ مثل خرید و فروش خونه (بیع)، قرارداد اجاره، یا قرارداد مشارکت. این جور قراردادها فقط با فسخ (همین خیار که داریم راجع بهش حرف می زنیم)، یا با توافق دو طرف (که بهش می گیم اقاله)، یا خودبه خود (که بهش می گیم انفساخ)، بهم می خورن.
• عقود جایز: این قراردادها خیلی «شل و ول»ترن! یعنی هر کدوم از طرفین، هر وقت که دلش بخواد، می تونه اون رو بدون هیچ دلیلی بهم بزنه. مثل چی؟ مثل قرارداد وکالت. اگه من به تو وکالت بدم که کارام رو انجام بدی، هر وقت بخوام می تونم این وکالت رو ازت بگیرم، یا تو می تونی از وکالت استعفا بدی.

پس با این اوصاف، به نظرتون خیار توی کدوم یکی از این دو دسته معنی پیدا می کنه؟ دقیقاً! خیار فقط و فقط توی عقود لازم کاربرد داره. چون عقود جایز رو که از اول هر وقت بخوایم می تونیم بهم بزنیم، دیگه چه نیازی به خیار و حق فسخ داریم؟

ریز به ریز انواع خیارات توی قانون مدنی (همه شون رو بشناس!)

حالا که فهمیدیم خیار چی هست و چرا انقدر مهمه، وقتشه که بریم سراغ اصل مطلب و دونه دونه انواعش رو بررسی کنیم. قانون مدنی ما کلی خیار رو به رسمیت شناخته که هر کدوم برای یه موقعیت خاصی طراحی شدن. آماده اید که مثل کارآگاه ها، تک تک این خیارها رو کشف کنیم؟ بریم که داشته باشیم!

۲.۱. خیار مجلس (ماده ۳۹۷ قانون مدنی): تا وقتی پات تو معامله اس!

خیار مجلس یکی از قدیمی ترین و جذاب ترین خیاراته که فقط مختص عقد بیع (یعنی خرید و فروش) هست. فکر کن رفتی نمایشگاه ماشین، یه ماشین پسندیدی و پای میز معامله نشستید. کاغذبازی ها رو انجام دادید و معامله تموم شده. اما تا وقتی که تو و فروشنده هنوز همونجا هستید و از هم جدا نشدید، هر کدومتون که بخواید، می تونید معامله رو بهم بزنید. اصطلاحاً می گیم تا وقتی «مجلس عقد» برقراره. به محض اینکه از هم جدا شدید و راهتون رو کشیدید و رفتید، این حق دیگه از بین می ره.

چرا داریمش؟ این خیار برای اینه که یه فرصت کوتاه به طرفین بده تا بعد از عقد، اگه یه لحظه شک کردن یا نکته ای یادشون افتاد، بتونن از معامله منصرف بشن، قبل از اینکه دیگه دیر بشه.

۲.۲. خیار حیوان (ماده ۳۹۸ قانون مدنی): گاو و گوسفند خریدی، سه روز وقت داری!

این یکی هم اسمش روشه؛ مخصوص معامله حیواناته. فرض کن رفتی یه گوسفند یا یه اسب خریدی. این خیار به مشتری (یعنی تویی که حیوون رو خریدی) این حق رو می ده که تا سه روز بعد از عقد، اگه متوجه عیب و ایرادی توی حیوون شد یا دید اون حیوونی که فکر می کرده نیست، معامله رو فسخ کنه. این سه روز فرصت می ده تا حیوون رو خوب بررسی کنی، ببری دامپزشک یا رفتار و خلق و خوی خاصش رو بسنجی.

هدفش چیه؟ حیوونا ممکنه عیب های پنهانی داشته باشن که همون لحظه معامله معلوم نشن. این سه روز مهلت برای همینه که مشتری بتونه از سلامت و مرغوبیت حیوون مطمئن بشه.

۲.۳. خیار شرط (ماده ۳۹۹ تا ۴۰۱ قانون مدنی): حق پشیمانی با توافق قبلی!

خیار شرط یعنی «حق فسخی که خودمون با هم توافق می کنیم». فرض کن یه خونه می خری، اما دلت می خواد یه هفته فرصت داشته باشی تا اگه نظرت عوض شد یا خونه بهتری پیدا کردی، بتونی از معامله خارج بشی. این رو توی قرارداد می نویسید: خریدار تا یک هفته حق فسخ معامله را دارد. این می شه خیار شرط.

نکته خیلی مهم: توی خیار شرط، حتماً و حتماً باید برای این حق فسخ، یه مدت زمان مشخص تعیین کنید. مثلاً بگید «تا یک هفته»، «تا یک ماه»، یا «تا فلان تاریخ». اگه مدت رو مشخص نکنید، طبق قانون، کل معامله باطل می شه! پس حواست رو حسابی جمع کن.

۲.۴. خیار تأخیر ثمن (ماده ۴۰۲ تا ۴۰۹ قانون مدنی): اگه پول رو دیر دادی، فروشنده حق فسخ داره!

این خیار مخصوص فروشنده هاست. فرض کن تو یه جنسی رو فروختی، اما مشتری نه پولش رو بهت می ده و نه جنس رو تحویل می گیره. اگه سه روز از تاریخ معامله بگذره و توی این سه روز:

1. مشتری کل پول رو پرداخت نکرده باشه.
2. و تو هم هنوز جنس رو تحویل مشتری نداده باشی.

اون وقته که فروشنده حق پیدا می کنه معامله رو فسخ کنه. البته این خیار فقط برای زمانیه که جنس «عین خارجی» باشه (یعنی یه چیز مشخص و موجود، مثل یه ماشین خاص، نه مثلاً ۱۰۰ کیلو برنج بدون تعیین نوع). و همچنین نباید برای پرداخت پول یا تحویل جنس، از قبل تاریخی مشخص کرده باشید.

یه نکته: اگه قرار باشه فروشنده جنس رو به آدرس خاصی بفرسته (مثلاً با پست یا باربری)، تا وقتی که جنس به دست مشتری نرسیده، فروشنده حق فسخ داره، حتی اگه مشتری گفته باشه پول رو بعد از تحویل می ده.

۲.۵. خیار رؤیت و تخلف از وصف (ماده ۴۱۰ تا ۴۱۵ قانون مدنی): اون چیزی که دیدم نبود!

این خیار وقتی به کار میاد که یه جنسی رو ندیده و فقط بر اساس توصیفات فروشنده یا دیدن یه نمونه از اون، می خری. مثلاً یه فرش رو از روی عکسش می خری که فروشنده یه سری اوصاف خاصی رو ازش تعریف کرده، یا یه برنج رو بر اساس یه نمونه کوچیکش سفارش می دی.

حالا اگه بعداً اون جنس اصلی رو دیدی و متوجه شدی که:

1. با اون اوصافی که فروشنده گفته بود، فرق داره.
2. یا با اون نمونه ای که بهت نشون داده بود، یکی نیست.

اینجاست که حق فسخ پیدا می کنی. یعنی می تونی بگی این اون چیزی که من می خواستم نیست و معامله رو بهم بزنی.

حواست باشه: این خیار هم مثل بعضی خیارات دیگه، «فوری» هست. یعنی به محض اینکه جنس رو دیدی و متوجه شدی با اوصافش نمی خونه، باید سریع اقدام کنی وگرنه دیگه حق فسخ رو از دست می دی.

۲.۶. خیار غبن (ماده ۴۱۶ تا ۴۲۱ قانون مدنی): سرم کلاه رفته، خیلی هم زیاد!

خیار غبن یعنی وقتی که توی یه معامله، به خاطر بی خبری یا بی اطلاعی از قیمت واقعی کالا، دچار یه ضرر خیلی بزرگ و چشمگیر بشی. اصطلاحاً بهش می گیم «غبن فاحش». «فاحش» یعنی اونقدر زیاد که آدم های عادی و عرف بازار، ازش چشم پوشی نمی کنن. مثلاً یه زمینت رو فروختی متری ۱۰ میلیون، بعداً فهمیدی قیمت واقعی اونجا متری ۳۰ میلیون بوده!

شرایط اصلی این خیار چیه؟

• اول اینکه نباید از قیمت واقعی خبر داشتی. اگه می دونستی گرون یا ارزون داری می فروشی و باز هم معامله کردی، دیگه خیار غبن نداری.
• دوم اینکه تفاوت قیمت باید واقعاً فاحش و غیرقابل چشم پوشی باشه.

این خیار هم فوری هست. یعنی به محض اینکه از غبن (ضرر بزرگی که کردی) مطلع شدی، باید سریعاً اقدام کنی وگرنه حق فسخ رو از دست می دی. پس اگه حس کردی سرت کلاه رفته، معطل نکن!

خیار غبن یعنی سرم کلاه رفته، خیلی هم زیاد! این خیار بهمون اجازه می ده وقتی توی یه معامله، به خاطر بی اطلاعی از قیمت واقعی، یه ضرر خیلی فاحش کردیم، معامله رو بهم بزنیم و جلوی ضرر بیشتر رو بگیریم. اما یادت باشه، باید سریع اقدام کنی!

۲.۷. خیار عیب (ماده ۴۲۲ تا ۴۳۷ قانون مدنی): جنس مشکل داشت، بهم نگفتی!

فرض کن یه ماشین دست دوم خریدی، بعد از چند روز متوجه می شی که موتور ماشین یه عیب اساسی داره که فروشنده بهت نگفته بود و تو هم موقع خرید نمی دونستی. اینجا خیار عیب به دادت می رسه.

خیار عیب به مشتری حق می ده که اگه جنسی که خریده، معیوب باشه و از این عیب هم موقع معامله بی خبر بوده، دو تا کار انجام بده:

1. یا کل معامله رو فسخ کنه و جنس رو پس بده و پولش رو بگیره.
2. یا معامله رو نگه داره، ولی یه مبلغی رو به عنوان «اَرش» (یعنی مابه التفاوت قیمت جنس سالم و جنس معیوب) از فروشنده پس بگیره.

شرایطش چیه؟ عیب باید پنهان باشه (یعنی ظاهرش معلوم نباشه یا فروشنده نگفته باشه) و مهم تر اینکه، این عیب باید قبل از معامله وجود داشته باشه، نه اینکه بعد از تحویل به خاطر استفاده نادرست تو ایجاد شده باشه.

اگه تصمیم به فسخ بگیری، این خیار هم فوری هست.

۲.۸. خیار تدلیس (ماده ۴۳۸ تا ۴۴۰ قانون مدنی): فریبم دادی، حقم رو می خوام!

تدلیس یعنی فریب کاری. وقتی یکی از طرفین معامله، با انجام عملیاتی خاص (مثلاً با مخفی کردن عیب، یا تعریف کردن یه ویژگی الکی برای کالا، یا یه سری مانورهای متقلبانه) طرف مقابل رو گول می زنه و کاری می کنه که اون بیچاره معامله رو انجام بده. اگه این فریب کاری انقدر مؤثر باشه که اگه طرف فریب خورده می دونست، اصلاً معامله نمی کرد، اون وقته که حق فسخ (خیار تدلیس) براش ایجاد می شه.

مثال: یه خونه می خری که فروشنده دیوارهای نم کشیده اش رو با یه لایه ضخیم گچ کاری و نقاشی جدید کاملاً مخفی کرده و تو هم متوجه نشدی. این می شه تدلیس. وقتی بعداً نم دیوارها پیدا شد، می تونی معامله رو فسخ کنی.

این خیار هم از اونایی هست که باید فوری اعمال بشه؛ یعنی به محض اینکه فهمیدی گول خوردی، باید دست به کار شی.

۲.۹. خیار تَبَعُّض صَفقه (ماده ۴۴۱ تا ۴۴۳ قانون مدنی): معامله نصفه نیمه!

«تبعض» یعنی تکه تکه شدن، و «صفقه» هم یعنی معامله. پس خیار تبعض صفقه یعنی «خیار تکه تکه شدن معامله». این خیار زمانی پیش میاد که تو یه معامله ای روی چندتا چیز بسته شده، اما یه قسمتی از اون معامله به یه دلیلی باطل از آب درمیاد. مثلاً یه فروشنده هم خونه خودش رو بهت می فروشه، هم خونه همسایه رو که اصلاً ازش وکالت نداشته!

اینجا تویی که خریدار بودی، دو تا راه داری:

1. یا کل معامله رو فسخ کنی (چون از اول شاید به خاطر همون قسمت باطل، کل معامله رو می خواستی).
2. یا اون قسمتی که معامله اش صحیح بوده رو قبول کنی و پول اون قسمت باطل رو پس بگیری.

قانون بهت این اختیار رو می ده که بین این دو تا گزینه یکی رو انتخاب کنی.

۲.۱۰. خیار تخلف از شرط (ماده ۲۳۹ و ۴۴۴ قانون مدنی): قولی که دادی، عملی نشد!

این خیار وقتی به کار میاد که توی قرارداد، یه شرطی رو برای یکی از طرفین گذاشتید و اون شرط رو انجام نداده. فرقش با خیار شرط اینه که توی خیار شرط، خود حق فسخ شرط شده، اما اینجا یه کار یا یه نتیجه خاص شرط شده. مثلاً:

• فروشنده شرط می کنه که تا دو ماه دیگه سند رو به نام خریدار بزنه.
• خریدار شرط می کنه که اگه فروشنده تا یه ماه دیگه پمپ آب رو عوض نکرد، حق فسخ داشته باشه.

اگه اون شرطی که توی قرارداد گذاشته بودید، توسط طرف مقابل انجام نشه (و نشه با زور هم وادارش کرد)، اون وقته که طرف دیگه (یعنی کسی که شرط به نفعش بوده) می تونه معامله رو فسخ کنه.

۲.۱۱. خیار تفلیس (ماده ۳۸۰ قانون مدنی): خریدار ورشکسته شد، جنسمو پس می گیرم!

«تفلیس» یعنی ورشکسته شدن یا مُفلس (بی پول و نادار) شدن. این خیار بیشتر برای فروشنده هاست. فرض کن تو یه کالایی رو به کسی فروختی، اما قبل از اینکه کالا رو بهش تحویل بدی و پولش رو بگیری، مشتری ورشکسته می شه و دیگه توانایی پرداخت نداره. توی این شرایط، قانون به فروشنده این حق رو می ده که معامله رو فسخ کنه و جنسش رو پس بگیره تا بیشتر ضرر نکنه.

نکته: این خیار فقط در صورتیه که هنوز نه پول کامل پرداخت شده باشه و نه کالا کامل تحویل داده شده باشه.

۲.۱۲. خیار تعذر تسلیم (ماده ۲۴۰، ۳۸۷ و ۵۲۸ قانون مدنی): نشد که تحویل بدم، یا تحویل بگیرم!

«تعذر تسلیم» یعنی اینکه امکان تحویل دادن یا تحویل گرفتن مورد معامله از بین بره. این خیار زمانی ایجاد می شه که به خاطر یه اتفاق غیرقابل پیش بینی و غیرقابل کنترل (مثلاً یه بلای طبیعی مثل سیل یا زلزله، یا اینکه اون جنس کلاً نابود بشه)، دیگه امکان نداره که یکی از طرفین، اون چیزی که معامله شده رو تحویل بده یا بگیره.

مثال: یه نقاشی خاص رو از یه هنرمند خریدی و قرار بوده یه ماه دیگه تحویل بگیری. اما قبل از موعد تحویل، آتشی توی کارگاه هنرمند میفته و اون نقاشی کلاً از بین می ره. اینجا چون دیگه امکان تحویل وجود نداره، قرارداد منفسخ می شه (خود به خود بهم می خوره)، اما اگه مثلاً می شد یه نقاشی دیگه تحویل داد ولی اون هنرمند عمداً این کارو نمی کرد، بحث فسخ پیش می اومد.

این خیار به هر دو طرف حق می ده که اگه امکان تسلیم مورد معامله وجود نداشته باشه، معامله رو فسخ کنن. این خیار برای جلوگیری از اینه که طرفین توی یه معامله ای بمونن که دیگه فایده ای نداره و هیچ کدوم نمی تونن تعهدشون رو انجام بدن.

یه عالمه نکته کاربردی و مهم درباره خیارات و فسخ قراردادها که باید بدونی!

تا اینجا حسابی با انواع خیارات آشنا شدیم. اما فقط شناختشون کافی نیست! یه سری نکات ریز و درشت و کاربردی هست که باید بدونی تا بتونی درست و به موقع از حق و حقوقت دفاع کنی. پس بزن بریم سراغ بخش آخر، که پر از نکات طلاییه!

۳.۱. «اسقاط کافه خیارات»: یعنی چی و حواست باشه کجا امضاش می کنی؟!

این عبارت رو احتمالاً توی خیلی از قراردادها، به خصوص توی مبایعه نامه ها و اجاره نامه ها، دیدی. «اسقاط کافه خیارات» یعنی «ساقط کردن و از بین بردن تمامی خیارات». وقتی این جمله رو توی قراردادت می نویسی و امضاش می کنی، یعنی توافق می کنی که از همین الان، تمام اون حقوق فسخی که قانون بهت داده بود (مثل خیار مجلس، حیوان، غبن، عیب و …) رو از خودت سلب کنی و دیگه نتونی ازشون استفاده کنی.

چرا مهمه؟ چون اگه بدون اینکه بدونی چیه، پاش رو امضا کنی، دیگه نمی تونی به راحتی معامله رو بهم بزنی، حتی اگه سرت کلاه رفته باشه یا جنس عیب و ایراد اساسی داشته باشه. البته یه جاهایی هم قانون دست و پای این اسقاط رو بسته؛ مثلاً توی برخی موارد که غبن خیلی فاحش یا تدلیس عمدی اتفاق افتاده، حتی با این شرط هم شاید بشه معامله رو فسخ کرد، ولی معمولاً خیلی سخت تره و باید ثابت کنی.

پس حواست باشه: قبل از امضای هر قراردادی که این عبارت توش هست، حسابی فکر کن و اگه لازمه، با یه مشاور حقوقی صحبت کن تا بدونی داری چه حقی رو از خودت می گیری.

۳.۲. خیارات «فوری» و «غیرفوری»: کی باید سریع بجنبی؟

یکی از مهم ترین چیزهایی که باید درباره خیارات بدونی، اینه که بعضی هاشون «فوری» هستن و بعضی ها «غیرفوری». فرقش چیه؟

• خیارات فوری: این خیارات رو باید به محض اینکه از وجودشون باخبر شدی (نه از وقتی که پیش اومدن، بلکه از وقتی که فهمیدی حق فسخ داری)، سریعاً اعمال کنی. اگه وقت رو از دست بدی و تأخیر کنی، دیگه حق فسخ رو از دست می دی و معامله لازم می شه. خیاراتی مثل غبن، رؤیت، تدلیس، و عیب (اگه بخوای فسخ کنی) جزو خیارات فوری هستن.
• خیارات غیرفوری: این خیارات رو می تونی با تأخیر هم اعمال کنی، یعنی عجله ای برای فسخ کردنشون نیست. مثلاً خیار شرط (اگه مدت دار باشه) یا خیار تأخیر ثمن (بعد از سه روز ایجاد می شه و فروشنده می تونه فسخ کنه، نه اینکه حتماً همون لحظه).

تشخیص فوری بودن یا نبودن خیار خیلی مهمه، چون اگه تو یه خیار فوری تأخیر کنی، دادگاه ممکنه دیگه به حرفت گوش نده. پس به محض اطلاع، اقدام کن!

یادت نره، بعضی از خیارات مثل خیار غبن یا خیار تدلیس، «فوری» هستن. این یعنی به محض اینکه از وجودشون باخبر شدی، باید بدون معطلی دست به کار شی و حق فسخ خودت رو اعلام کنی، وگرنه ممکنه دیگه نتونی ازش استفاده کنی!

۳.۳. فسخ با اقاله و انفساخ چه فرقی داره؟ (سه تا مفهوم مهم!)

خیلی ها این سه تا کلمه رو با هم قاطی می کنن، در حالی که هر کدوم یه معنی جدا و کاربرد خاص دارن:

• فسخ: همون چیزیه که تا الان راجع بهش حرف زدیم. یعنی یک نفر (که حق خیار داره) به صورت یک جانبه تصمیم می گیره که معامله رو بهم بزنه. اینجا رضایت طرف مقابل لازم نیست، چون تو داری از یه حق قانونی یا قراردادی خودت استفاده می کنی.
• اقاله: اقاله یعنی دو طرف معامله، با توافق و رضایت همدیگه، تصمیم می گیرن که معامله ای که کردن رو بهم بزنن. اینجا دیگه دعوا و حق و حقوقی در کار نیست، هر دو نفر نشستن با هم کنار اومدن که آقا این معامله دیگه نباشه.
• انفساخ: انفساخ یعنی معامله خود به خود و بدون دخالت اراده هیچ کدوم از طرفین، بهم می خوره. معمولاً به خاطر یه اتفاق خارجی یا یه قانون خاص این اتفاق میفته. مثلاً اگه جنسی که معامله شده، قبل از تحویل تلف بشه (مثلاً ماشین قبل از اینکه به دست خریدار برسه آتیش بگیره)، معامله «منفسخ» می شه.

جدول زیر کمک می کنه تا فرق این سه تا مفهوم رو بهتر بفهمی:

مفهوم	تعریف ساده	طرفین دخیل	مثال
فسخ	برهم زدن یک طرفه قرارداد با استفاده از یک حق قانونی یا قراردادی (خیار)	صاحب حق خیار (یک نفر)	مشتری به خاطر عیب کالا، معامله را فسخ می کند.
اقاله	برهم زدن قرارداد با توافق و رضایت دو طرف	هر دو طرف با رضایت همدیگه	فروشنده و خریدار با هم به نتیجه می رسند که معامله را بهم بزنند.
انفساخ	برهم خوردن خودبه خودی قرارداد به دلیل وقوع حادثه ای خاص	هیچ کس (قوه قهریه، یا قانون)	ماشین فروخته شده قبل از تحویل، در سیل نابود می شود.

۳.۴. چطوری خیارم رو اعمال کنم؟ (قدم های عملی!)

حالا که حق فسخ پیدا کردی، چطور باید ازش استفاده کنی؟ اینجا هم یه سری قواعد هست که باید رعایت کنی:

• اعلام اراده: مهم ترین قدم اینه که به طرف مقابلت اعلام کنی که می خوای معامله رو فسخ کنی. این اعلام می تونه به شکل های مختلفی باشه:
  • اظهارنامه رسمی: این بهترین راهه، چون یه سند رسمی داری که نشون می ده تو کی و چطور حق فسخت رو اعلام کردی. می تونی از طریق دادگستری اظهارنامه بفرستی.
  • دادخواست: اگه طرف مقابل قبول نکرد، می تونی بری دادگاه و با ارائه دادخواست، از قاضی بخوای که فسخ معامله رو تأیید کنه.
  • شفاهی با شهود: اگه خیلی عجله داری و امکانات دیگه نیست، می تونی جلوی چندتا شاهد معتبر به طرف مقابل اعلام فسخ کنی، ولی این روش ریسکش بالاتره چون ممکنه بعداً اثباتش سخت بشه.
• آیا همیشه به حکم دادگاه نیازه؟ نه! خود فسخ یک عمل حقوقیه که به محض اعلام اراده صاحب خیار، اتفاق می افته. اما اگه طرف مقابل زیر بار نرفت یا مشکلاتی پیش اومد، اون وقته که برای اثبات و گرفتن حقت، باید بری دادگاه و از قاضی بخوای که فسخ تو رو تأیید کنه. پس دادگاه برای «اعمال» فسخ نیست، برای «اثبات و تأیید» فسخیه که خودت انجام دادی.

۳.۵. اگه قرارداد فسخ شد، چی می شه؟ (آثار فسخ)

وقتی یه معامله ای فسخ می شه، یه سری اتفاقات حقوقی میفته که باید ازشون خبر داشته باشی:

• برگشت به حالت قبل: مهم ترین نتیجه اینه که اوضاع برمی گرده به قبل از معامله. یعنی اگه پولی دادی، پس می گیری و اگه جنسی رو تحویل گرفتی، باید پسش بدی. به این می گن «رد عوضین». مثلاً اگه یه ماشین خریدی و پولش رو دادی، بعداً معامله رو فسخ کردی، باید ماشین رو پس بدی و پولت رو کامل پس بگیری.
• منافع و هزینه ها: اگه جنسی که تو دستت بوده، منفعتی داشته (مثلاً یه خونه رو اجاره دادی و اجاره گرفتی)، باید منافع اون رو هم به صاحب اصلیش پس بدی. همچنین اگه برای نگهداری از اون کالا هزینه ای کردی، می تونی هزینه های لازم و ضروری رو از طرف مقابل بگیری.
• تأثیر بر اشخاص ثالث: این قسمت یه کمی پیچیده می شه. گاهی اوقات ممکنه قبل از اینکه معامله فسخ بشه، یکی از طرفین، اون مال رو به یه نفر دیگه فروخته باشه. اینجا ممکنه حقوق اون شخص ثالث تحت تأثیر قرار بگیره یا نگیره که این موضوع به نوع معامله و شرایط خاصش بستگی داره و نیاز به مشاوره حقوقی تخصصی داره.

وقتی یه معامله فسخ می شه، اوضاع برمی گرده به قبل از بستن قرارداد! یعنی اگه پولی دادی، پس می گیری و اگه چیزی تحویل دادی، پس می گیری. این همون «بازگشت به وضع سابق» هست که توی حقوق خیلی مهمه.

ته ماجرا: چرا باید خیارات رو بشناسیم؟

خب، رسیدیم به آخر قصه خیارات! دیدی چقدر مفهوم «خیار» توی حقوق ما ریشه داره و چقدر می تونه توی حفظ حقوق خودمون توی معامله ها به دردمون بخوره؟ از خیار مجلس که یه فرصت لحظه ای برای پشیمانی می ده تا خیار غبن که جلوی ضررهای فاحش رو می گیره، همه و همه یه هدف مشترک دارن: برقراری عدالت و حفظ حقوق آدما توی روابط قراردادی.

شناخت دقیق این خیارات فقط به درد وکلا و حقوق دان ها نمی خوره، بلکه برای هر کدوم از ما که هر روز توی زندگی مون درگیر انواع معامله ها (حتی ساده ترینشون) هستیم، مثل یه سپر دفاعی می مونه. با دونستن این نکات، می تونیم با چشم بازتری قرارداد ببندیم، اگه لازم شد از حق و حقوقمون دفاع کنیم و از اینکه سر ما کلاه بره یا ضرر ناروا ببینیم، جلوگیری کنیم.

پس یادت باشه، قبل از امضای هر قراردادی، چه بزرگ و چه کوچک، با دقت تمام مفادش رو بخون. اگه کلمه یا عبارتی دیدی که معنی اش رو نمی فهمی، حتماً از یه مشاور حقوقی بپرس. با چشم بسته امضا کردن ممکنه بعدها برات گرون تموم بشه. دونستن و پرسیدن، بهتر از پشیمونیه!